پرامپت‌نویسی فارسی؛ تکنیک‌هایی برای خروجی بهتر به زبان فارسی

یک آزمایش ساده انجام دهید: از دستیار هوش مصنوعی بخواهید دربارهٔ موضوعی بنویسد؛ بار اول فارسی و بار دوم انگلیسی، بعد هر دو را به فارسی مقایسه کنید. اغلب نسخهٔ فارسی دو ضعف مشخص دارد: متن ترجمه‌ای با جمله‌های طولانی و ساختار انگلیسی، و نوشتار غلط بدون نیم‌فاصله و با ارتوجرافی شلخته. دلیلش روشن است: دادهٔ فارسیِ باکیفیت در آموزش مدل‌ها کم‌تر است و مدل، انگلیسی را به‌ترتیب «فکر می‌کند» و فارسی را «ترجمه».

خبر خوب: با چند تکنیک ساده در پرامپت، فاصلهٔ کیفیت را تا حد زیادی می‌بندید. این مطلب همان جعبه‌ابزار است؛ پایهٔ عمومی‌اش را در پرامپت‌نویسی حرفه‌ای خوانده‌اید.

تکنیک یک: لحن و مخاطب را فارسی تعریف کنید

«رسمی بنویس» در فارسی یعنی چه؟ مدل بدون تعریف، لحن اداریِ خشک یا ترجمه‌ای رسمی تولید می‌کند. دقیق‌ترش:

• مخاطب: «برای مخاطب عمومی فارسی‌زبان که با اصطلاحات فنی آشنا نیست».
• لحن: «محاورهٔ محترمانه مثل گفتار یک مدرس — همان لحنی که در پادکست‌های آموزشی فارسی می‌شنوی».
• ممنوعیت صریح: «جمله‌های بیش از ۲۰ کلمه نساز؛ ترجمه‌وار ننویس» — ممنوعیت‌های صریح در فارسی مؤثرتر از توصیه‌های کلی‌اند.

تکنیک دو: ارتوگرافی را الزام کنید

مدل بدون تکلیف، نیم‌فاصله را یک‌بار می‌گذارد و یک‌بار نه. این بند را به پرامپت اضافه کنید:

• نیم‌فاصله: «می‌، نمی‌، ها، تر، تری و همهٔ وندها را با نیم‌فاصله (ZWNJ) جدا کن».
• اعراب و کسرهٔ اضافه: «کسرهٔ اضافهٔ اضافی نگذار؛ «گزینهٔ‌ها» غلط است».
• اعداد: «عددها را با ارقام فارسی بنویس؛ فقط نام‌های لاتین را انگلیسی نگه دار».

خروجیِ این‌گونه الزام‌ها، متنِ آمادهٔ انتشار است نه پیش‌نویسِ نیازمند ویرایش.

تکنیک سه: واژه‌نامهٔ اختصاصی بدهید

هر حوزهٔ فارسی، اصطلاح‌های ترجیحی خودش را دارد. به‌جای اینکه بعد از تولید، جایگزینی کنید، از اول مسیر را بستنید:

• معادل ثابت: ««زبان‌آموز» را همیشه به‌جای «یادگیرنده» به کار ببر».
• معادل‌های ممنوع: ««داده» را «معلومات» ننویس؛ «رابط کاربری» را «اینترفیس» ننویس».
• برند و نام‌ها: املای درست نام‌های فارسی و برندها را با نمونه بدهید؛ مدل املای نام آدم‌ها را حدس می‌زند و خطا می‌کند.

تکنیک چهار: خروجی ساختارمند فارسی

برای متن‌های بلند، ساختار را خودتان تعیین کنید تا مدل ساختار انگلیسی را تحمیل نکند:

• تیترهای فارسی: «تیترها کوتاه و خبری باشند؛ زیرتیتر فقط اگر لازم شد».
• مقدمه به سبک فارسی: مقدمه با صحنه یا مثال شروع شود نه با تعریف لغت‌نامه‌ای «X چیست» — الگوی محبوب مدل‌ها و خشک‌ترین شروع ممکن.
• جمع‌بندی: «در پایان یک پاراگراف جمع‌بندی عملی؛ بدون شعار و بدون «در این مقاله دیدیم»ِ ترجمه‌ای.

تکنیک پنج: بازخورد چرخه‌ای فارسی

کیفیت فارسی را با یک حلقهٔ بازبینی بالا ببرید: خروجی اول را بگیرید، سه ایراد مشخصش را فهرست کنید (مثلاً «جملهٔ سوم ترجمه‌ای است، نیم‌فاصله‌ها ناقص است») و همان متن را برای اصلاح بفرستید. دو سه چرخه، معمولاً از ده بار پرامپت‌نویسی مجدد مؤثرتر است. برای اصول کلی نقش‌دهی و قالب، فرمول پرامپت‌نویسی را ببینید و برای مثال‌های کاربردی به بخش پرامپت‌نویسی سر بزنید.

نمونهٔ واقعی: نجات متن ترجمه‌ای

خروجی اولیهٔ مدل برای متن معرفی یک محصول اغلب این‌طور است: «در دنیای امروز، انتخاب یک کرم مرطوب‌کنندهٔ مناسب می‌تواند به بحثی چالش‌برانگیز تبدیل شود. در این مقاله به بررسی این موضوع خواهیم پرداخت.» سه نشانهٔ ترجمه‌ای‌بودن در همین دو جمله هست: شروع با قالب «در دنیای امروز»، ساختار کشیده و بی‌مصرف، و وعدهٔ «به بحث خواهیم پرداخت» که در فارسی طبیعی نمی‌آید. پرامپت اصلاحی فقط سه خط لازم دارد: «این متن را فارسیِ روان کن؛ جمله‌های بالای ۲۰ واژه بشکن؛ ساختارهای ترجمه‌ای مثل «به بحث می‌پردازد» و «مورد بحث قرار می‌دهد» را با فعل سادهٔ فارسی جایگزین کن؛ از «در دنیای امروز» شروع نکن». خروجی سالم معمولاً این‌طور درمی‌آید: «کرم مرطوب‌کنندهٔ مناسب پیدا کردنش سخت است؛ این راهنما تفاوت‌های اصلی را در پنج دقیقه نشان می‌دهد.» همان معنا، نصف طول، صد در صد فارسی. این چرخهٔ «تشخیص نشانه، بازخورد هدفمند» را روی سه متن خودتان تمرین کنید تا چشمتان به لحن ترجمه‌ای حساس شود؛ بعد از سومین بار، اصلاح تقریباً خودکار می‌شود.

سؤالات پرتکرار

بهتر نیست پرامپت را انگلیسی بنویسم و خروجی فارسی بخواهم؟

برای وظایف تحلیلی و فنی، گاهی بله؛ کیفیت استدلال در انگلیسی بهتر است. برای متن نهایی فارسی، بهتر است متن تولیدشده را جداگانه با پرامپت «بازنویسی فارسی روان با ارتوگرافی درست» صیقل بدهید تا هر دو کیفیت را هم‌زمان بگیرید.

کدام مدل‌ها فارسی را بهتر می‌نویسند؟

مدل‌های بزرگ و چندزبانهٔ به‌روز بهترین کیفیت فارسی را دارند و فاصله‌شان با مدل‌های کوچک محسوس است. پیش از کار جدی، با یک پرامپت ثابت، خروجی دو سه مدل را روی یک متن نمونه مقایسه کنید؛ آزمون ده‌دقیقه‌ای، ساعت‌ها ویرایش را حذف می‌کند.

آیا مدل‌ها نیم‌فاصله را واقعاً رعایت می‌کنند؟

مدل‌های به‌روز با الزام صریح، در بیشتر موارد بله؛ ولی متن حساس را همیشه با یک بررسی سریع کنترل کنید. نیم‌فاصله‌های جاافتاده را در همان بازخورد چرخه‌ای بگویید؛ مدل این الگو را در ادامهٔ همان گفت‌وگو خوب یاد می‌گیرد.

از کجا بفهمم خروجی «ترجمه‌ای» است؟

سه نشانهٔ اصلی: جمله‌های بالای ۲۵ واژه با ساختار مرکب، شروع با قالب‌های آماده مثل «در دنیای امروز»، و فعل‌های طولانی مثل «مورد بررسی قرار گرفت» به‌جای «بررسی شد». یکی از این سه در متن باشد، یک دور بازخورد اصلاحی لازم است.

پیشنهاد برای ادامهٔ مطالعه

مطالب زیر هم به همین موضوع نزدیک‌اند و خواندنشان ارزش دارد:

پرامپت‌نویسی در ChatGPT؛ ۱۵ ترفند کاربردی برای فارسی‌زبانان زنجیرهٔ فکر (Chain-of-Thought)؛ راهنمای فارسی با پرامپت آماده پرامپت زیرو شات چیست؟ راهنمای کامل با مثال آماده مسیر یادگیری پرامپت‌نویسی از صفر تا حرفه‌ای؛ نقشهٔ راه ۹۰ روزه مقایسهٔ پرامپت در ChatGPT و Claude و Gemini؛ کدام برای شما؟